سفری به دنیای فرش های میلیون دلاری
گرانبهاترین قالیهای تاریخ: سفری به دنیای فرشهای میلیون دلاری
در دنیای هنر و کلکسیون، برخی اشیاء ماهیت کاربردی خود را پشت سر میگذارند و به نمادهایی از تاریخ، فرهنگ و اوج هنر بشری تبدیل میشوند. در این میان، فرش دستباف جایگاهی بیبدیل دارد. بافندگان در تاروپود آن نه تنها پشم و ابریشم، که داستانها، رؤیاها و قرنها سنت را در هم تنیدهاند. برای ما در قالیشویی اrmغان مشهد، هر فرش، صرف نظر از قیمت، یک اثر هنری ارزشمند است که نیازمند مراقبت و توجه تخصصی است. با این حال، نگاهی به گرانترین فرشهایی که حراجیهای بزرگ جهان تا به امروز فروختهاند، به ما درک عمیقتری از ارزشی میدهد که جهانیان برای این هنر قائل هستند.
این مقاله شما را به سفری شگفتانگیز در میان دهلیزهای تاریخ میبرد تا با قالیهایی آشنا شوید که قیمت آنها رکوردهای جهانی را جابجا کرده و علاقهمندان به هنر را در سراسر جهان شگفتزده کرده است. این فرشها صرفاً کفپوش نیستند؛ آنها اسناد تاریخی، شاهکارهای طراحی و تجلی نهایت ظرافت و مهارت بافندگان گمنامی هستند که هنر خود را جاودانه کردند.
چه عواملی یک فرش را به یک گنجینه میلیون دلاری تبدیل میکند؟
پیش از آنکه به معرفی این شاهکارها بپردازیم، بهتر است بدانیم کارشناسان و کلکسیونرها بر چه اساسی برای یک فرش، ارزشی معادل یک عمارت مجلل یا یک تابلوی نقاشی کلاسیک تعیین میکنند. درک این عوامل به ما کمک میکند تا ورای قیمتهای نجومی، ارزش واقعی این آثار را ببینیم.
قدمت و ندرت:
همانند هر عتیقهی دیگری، قدمت در دنیای فرش یک عامل کلیدی است. فرشهایی که از قرن هفدهم، شانزدهم یا حتی پیشتر جان سالم به در بردهاند، بسیار کمیاب هستند. شرایط نگهداری در طول قرنها، جنگها و حوادث طبیعی باعث شده تا تعداد انگشتشماری از این آثار باقی بمانند و همین ندرت، ارزش آنها را به صورت تصاعدی بالا میبرد.
اصالت و منشأ (Provenance):
تاریخچهی مالکیت یک فرش، بخشی از هویت آن است. فرشی که زمانی در کلکسیون یک خانواده سلطنتی، یک صنعتگر مشهور مانند ویلیام اندرو کلارک، یا یک مجموعهدار نامدار بوده، داستانی برای گفتن دارد. این تاریخچهی مستند، اصالت فرش را تضمین میکند و به ارزش آن میافزاید.
وضعیت و سلامت فرش:
یکی از شگفتانگیزترین جنبههای این فرشهای گرانقیمت، وضعیت استثنایی آنها با وجود گذشت صدها سال است. فرشی که رنگهای زنده خود را حفظ کرده، گرههای آن سالم مانده و دچار پارگی یا ساییدگی شدید نشده باشد، ارزشی به مراتب بیشتر از نمونههای مشابه با وضعیت ضعیفتر دارد. اینجاست که اهمیت نگهداری صحیح و شستشوی اصولی، که تخصص ما در قالیشویی ارمغان مشهد است، خود را نشان میدهد.
کیفیت مواد و رنگرزی:
هنرمندان با استفاده از پشم دستریس اعلا، ابریشم خالص و رنگهای طبیعی که از گیاهان، حشرات و مواد معدنی استخراج میکنند، تفاوت فاحشی در زیبایی و دوام فرش ایجاد میکنند. رنگهای طبیعی عمق، درخشندگی و هماهنگی بینظیری دارند که رنگهای شیمیایی هرگز نمیتوانند آن را بازسازی کنند.
طراحی و ارزش هنری:
طرح و نقشهی یک فرش، روح آن است. یک طراحی نوآورانه، پیچیده، دارای هارمونی رنگی بینقص و اجرای هنرمندانه، فرش را از یک محصول صنعتی به یک اثر هنری تبدیل میکند. طراحان برخی از این فرشها نقوشی را خلق کردهاند که در هیچ جای دیگری یافت نمیشوند و همین منحصر به فرد بودن، قیمت آنها را تعیین میکند.
تراکم گره:
هرچند تراکم گره (رجشمار) به تنهایی تعیینکنندهی ارزش نیست، اما تراکم بالا به بافنده اجازه میدهد تا جزئیات بسیار ظریف و نقوش پیچیدهای را اجرا کند. این امر نشاندهندهی مهارت، زمان و زحمت فوقالعادهای است که بافنده برای خلق اثر صرف کرده است.
اکنون با در نظر گرفتن این معیارها، بیایید با قهرمانان اصلی این داستان، یعنی گرانترین فرشهایی که مجموعهداران در تاریخ خریدهاند، آشنا شویم.
۱. فرش برگ داسی کلارک (The Clark Sickle-Leaf Carpet) – پادشاه بیرقیب فرشها
- قیمت فروش: ۳۳.۷ میلیون دلار
- محل و تاریخ فروش: حراجی ساتبیز نیویورک، ژوئن ۲۰۱۳
این فرش نهتنها عنوان گرانترین فرش جهان را از آنِ خود کرد، بلکه جایگاه خود را بهعنوان یکی از گرانترین آثار هنری اسلامی تثبیت نمود که یک حراجی تا امروز به فروش رسانده است. این فرش با دستیابی به قیمتی خیرهکننده، همه را شگفتزده کرد. کارشناسان ساتبیز قیمت اولیه آن را بین ۵ تا ۷ میلیون دلار برآورد کردند، اما رقابت نفسگیر تلفنی میان خریداران ناشناس در نهایت قیمت را به رقم باورنکردنی ۳۳.۷ میلیون دلار رساند و این فروش رکورد پیشین را بیش از سه برابر جابهجا ساخت.
ویژگیهای منحصربهفرد:
این شاهکار که قدمت آن به نیمهی اول قرن هفدهم میلادی بازمیگردد، به احتمال زیاد بافندگان آن را در کارگاههای سلطنتی کرمان خلق کردند. این فرش با ابعاد ۲.۶۷ در ۱.۹۶ متر، زمینهای قرمزِ یاقوتی و خیرهکننده دارد و طراح با نقوش اسلیمی زرد و آبی سراسر آن را آراسته است. با این حال، طرح برگهای داسیشکل و نامتقارن، این فرش را از دیگر فرشهای عصر صفوی متمایز میکند؛ طراح این نقشها را بهصورت پویا و زنده در سراسر متن فرش گسترش داده است. این طراحی جسورانه و مدرن، قرنها از زمان خود پیش افتاد و نبوغ طراح را بهروشنی به نمایش گذاشت.
تاریخچه و اصالت:
این فرش بخشی از کلکسیون عظیم ویلیام اندرو کلارک، یک صنعتگر، بانکدار و سناتور آمریکایی در اوایل قرن بیستم بود. او این فرش را در سال ۱۹۲۵ به گالری هنری کورکوران در واشنگتن دیسی اهدا کرد. برای دههها، مسئولان گالری این فرش را به همراه دیگر آثار هنری نگهداری میکردند تا اینکه مدیران گالری برای تأمین بودجهی خرید آثار جدید، تصمیم به فروش آن گرفتند. هیچکس تصور نمیکرد فرشی که سالها در انبار نگهداری میشد، چنین طوفانی در دنیای هنر به پا کند. موفقیت این فرش در حراجی، نگاه جهانیان را بار دیگر به سوی هنر قالیبافی ایران و بهویژه کرمان معطوف کرد.
۲. فرش گلدانی کرمان (The Kirman ‘Vase’ Carpet) – تجلی شکوه صفوی
- قیمت فروش: ۹.۶ میلیون دلار (۷.۵ میلیون پوند)
- محل و تاریخ فروش: حراجی کریستیز لندن، آوریل ۲۰۱۰
پیش از حراج فرش کلارک، این فرش گلدانی کرمان برای سه سال رکورد گرانترین فرش جهان را در اختیار داشت. این فرش نیز متعلق به عصر طلایی هنر ایران، یعنی دوران صفویه در قرن هفدهم است و کارشناسان آن را یک نمونهی برجسته از تکنیک “بافت گلدانی” به شمار میآورند. این تکنیک که مشخصهی فرشهای کرمان در آن دوره است، به بافندگان اجازه میداد تا طرحهای پیچیده و چندلایه با جزئیات فراوان خلق کنند.
ویژگیهای منحصربهفرد:
این فرش با ابعاد ۳.۳۹ در ۱.۵۳ متر، زمینهای آبیِ عمیق و مسحورکننده دارد و طراح با شبکهای از گلها و شاخههای درهمتنیده آن را تزئین کرده است. این نقوش پیچیده از گلدانهای کوچکی سرچشمه میگیرند که طراح آنها را در نقشه پنهان کرده است؛ به همین دلیل، پژوهشگران این سبک طراحی را «گلدانی» مینامند. هارمونی رنگها، از جمله آبی، سبز، زرد و قرمز، در مجموع تابلویی نقاشیگونه و بینظیر پیش چشم بیننده میسازد. کارشناسان نیز به دلیل وضعیت سلامت عالی فرش و درخشش زندهی رنگها، آن را شایستهی تحسین دانستند.
تاریخچه و اصالت:
این فرش زمانی در مجموعهی گریس رینی راجرز، همسر یک صنعتگر ثروتمند آمریکایی، قرار داشت. پیش از آن نیز متعلق به مجموعهداران مشهوری چون بارونس آلیس دو روچیلد بود. داشتن چنین تاریخچهی مالکیتی درخشان، به ارزش آن به شدت افزوده بود. فروش این فرش در سال ۲۰۱۰ نشان داد که بازار جهانی هنر، تشنهی شاهکارهای اصیل ایرانی است و حاضر است برای به دست آوردن آنها مبالغ هنگفتی بپردازد.
۳. فرش مروارید بارودا (The Pearl Carpet of Baroda) – گنجینهای از هندوستان
- قیمت فروش: ۵.۵ میلیون دلار
- محل و تاریخ فروش: حراجی ساتبیز دوحه، مارس ۲۰۰۹
این اثر فراتر از یک فرش است؛ یک قطعه جواهر خیرهکننده است که هنرمندان در آن، هنر قالیبافی را با جواهرسازی در هم آمیختهاند. بافندگان این اثر را به سفارش مهاراجهی ثروتمند ایالت بارودا در هندوستان، خاند رائو گایکواد، در دههی ۱۸۶۰ میلادی بافتند. مهاراجه قصد داشت این فرش را به عنوان یک پوشش نفیس برای مقبرهی پیامبر اسلام (ص) در مدینه اهدا کند، اما پیش از آنکه این فرصت را بیابد، از دنیا رفت.
ویژگیهای منحصربهفرد:
چیزی که این فرش را استثنایی میکند، مواد به کار رفته در آن است. سازندگان، تاروپود آن را از ابریشم و پوست گوزن ساختهاند و سطح آن را با حدود ۱.۵ تا ۲ میلیون مروارید بصره (که از بهترین مرواریدهای جهان بودند) پوشاندهاند. هنرمندان علاوه بر مرواریدها، این فرش را با هزاران قطعه الماس، یاقوت، زمرد و یاقوت کبود تزئین کردهاند و آنها را در قابهایی از طلا و نقره کار گذاشتهاند. طرح فرش شامل سه نقش ترنج دایرهای شکل با تزئینات الماس است و اطراف آن را نقوش گل و بوتهی الهام گرفته از هنر ایرانی و مغولی پر کرده است. تراکم مرواریدها به قدری بالاست که گفته میشود هنرمندان در هر دسیمتر مربع از آن، حدود ۵۰۰۰ مروارید و مهره به کار بردهاند.
تاریخچه و اصالت:
پس از مرگ مهاراجه، این فرش برای نسلها در خزانهی سلطنتی خانوادهی گایکواد باقی ماند. صاحبان فرش به ندرت آن را در معرض دید عموم قرار میدادند و همین امر هالهای از افسانه و رمز و راز را پیرامون آن ایجاد کرده بود. سرانجام در سال ۲۰۰۹، حراجی ساتبیز این گنجینهی بیهمتا را در قطر عرضه کرد و یک خریدار ناشناس آن را خریداری نمود. فرش مروارید بارودا نمونهای بینظیر از هنر اشرافی و تجملگرایانهی قرن نوزدهم هندوستان است.
۴. فرش ابریشمی اصفهان (Safavid Silk Isfahan Carpet) – ظرافت ابریشمین
- قیمت فروش: ۴.۴۵ میلیون دلار
- محل و تاریخ فروش: حراجی کریستیز نیویورک، ژوئن ۲۰۰۸
اصفهان، پایتخت باشکوه صفویان، همواره یکی از مراکز اصلی تولید فرشهای ابریشمی فاخر بوده است. بافندگان این فرش را در اوایل قرن هفدهم بافتهاند و این اثر نمونهای عالی از هنر و صنعت قالیبافی در این شهر است. فرشهای ابریشمی به دلیل درخشش طبیعی، لطافت و قابلیت اجرای نقوش بسیار ظریف، همیشه از گرانبهاترین فرشها بودهاند.
ویژگیهای منحصربهفرد:
این فرش با ابعاد ۲.۳۱ در ۱.۷ متر، از ابریشم خالص بافته شده و دارای تراکم گره بسیار بالایی است. طراحان، زمینهی قرمز رنگ آن را با نقوش پیچیدهی اسلیمی، ختایی و حیوانات افسانهای به رنگهای آبی، سبز، زرد و سفید تزئین کردهاند. هماهنگی رنگها و ظرافت بینظیر در طراحی، آن را به یک اثر هنری متعالی تبدیل کرده است. درخشش ابریشم باعث میشود که با تغییر زاویهی دید، رنگهای فرش تغییر کرده و جلوهای زنده و پویا پیدا کنند.
تاریخچه و اصالت:
این فرش زمانی متعلق به دوریس دوک، یک وارث و مجموعهدار ثروتمند آمریکایی بود. نگهداری فوقالعاده از این فرش در طول قرنها باعث شده بود که رنگهای آن به طرز شگفتانگیزی زنده و شفاف باقی بمانند. فروش این فرش در سال ۲۰۰۸، ارزش استثنایی فرشهای ابریشمی دوران صفویه را بار دیگر به جهانیان یادآوری کرد.
۵. فرش ترنجدار تبریز روچیلد (The Rothschild Tabriz Medallion Carpet) – میراثی اروپایی
- قیمت فروش: ۲.۴ میلیون دلار
- محل و تاریخ فروش: حراجی کریستیز نیویورک، ۲۰۰۸
این فرش نیز یکی دیگر از شاهکارهای عصر صفوی است که بافندگان به احتمال زیاد آن را در کارگاههای سلطنتی تبریز در قرن شانزدهم بافتهاند. فرشهای تبریز در آن دوران به دلیل طراحیهای دقیق، ساختار مستحکم و نقوش لچک و ترنج باشکوه خود شهرت جهانی داشتند.
ویژگیهای منحصربهفرد:
این فرش که به دلیل تاریخچهی مالکیتش به “روچیلد” معروف است، دارای یک ترنج مرکزی بسیار زیبا و پیچیده است که در زمینهای پر از نقوش گل و گیاه قرار گرفته است. طراحان، حاشیههای آن را نیز با دقت و ظرافت فوقالعادهای طراحی کردهاند. چیزی که این فرش را بسیار ارزشمند میکند، طراحی کلاسیک، سلامت نسبتاً خوب و از همه مهمتر، تاریخچهی مالکیت آن است.
تاریخچه و اصالت:
این فرش برای سالها در کلکسیون خانوادهی بانکدار و ثروتمند روچیلد قرار داشت. این خانواده یکی از مهمترین مجموعهداران هنر در اروپا بودند و داشتن اثری از کلکسیون آنها، به خودی خود یک مهر تأیید بر اصالت و کیفیت آن اثر بود. خریدار، این فرش را پس از فروش به موزهی هنرهای اسلامی قطر اهدا کرد تا به عنوان بخشی از گنجینهی هنر اسلامی در این موزه به نمایش گذاشته شود.
کلام آخر: هر فرش، گنجینهای ارزشمند است
نگاهی به این فهرست شگفتانگیز به ما نشان میدهد که فرش دستباف ایرانی و شرقی، جایگاهی فراتر از یک کالای لوکس دارد. اینها سفیران فرهنگی هستند که داستان تمدن، هنر و مهارت نیاکان ما را برای نسلهای آینده روایت میکنند. قیمتهای میلیون دلاری این فرشها، تاییدی بر این واقعیت است که هنر اصیل هرگز ارزش خود را از دست نمیدهد.
در قالیشویی ارمغان مشهد، ما با درک عمیق این ارزش تاریخی و هنری، به هر فرشی که شما به ما میسپارید، مینگریم. فرش شما شاید یک رکورد جهانی را در حراجی جابجا نکند، اما بدون شک گنجینهی خانوادگی و بخشی از داستان زندگی شماست. ما بر این باوریم که هر فرش، چه یک اثر موزهای و چه یک یادگار خانوادگی، شایستهی بهترین و تخصصیترین مراقبتهاست. با استفاده از دانش روز و روشهای سنتی و اصولی، تلاش میکنیم تا زیبایی، سلامت و عمر فرشهای شما را تضمین کنیم تا این میراث ارزشمند برای سالیان دراز برای شما و نسلهای بعد از شما باقی بماند. ما به هنر قالی احترام میگذاریم و این احترام را در عمل به شما نشان میدهیم.
